Młyn nad Wartą odzyskuje blask. Ma szansę stać się muzeum młynarstwa

Nowy dach i remont dwóch ścian to wykonane już prace przy dawnym młynie nad Wartą w Działoszynie. Do odnowienia pozostają kolejne elewacje, okna i teren wokół budynku. Właściciel, miejscowa Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, chce docelowo utworzyć tu muzeum młynarstwa. Zachowane wyposażenie pozwoliłoby pokazać, jak dawniej powstawała mąka.

To jednak nie tylko historia przemiału zboża. Nadwarciański zakład był częścią przemysłowego zaplecza miasta: w jego sąsiedztwie pracował tartak, a energia rzeki służyła również do wytwarzania prądu dla mieszkańców.

Co zostało zrobione i na co potrzebne są pieniądze?

Ratowanie budynku rozpoczęto od dachu. Przy wsparciu gminy i wykorzystaniu środków z Krajowego Planu Odbudowy wymieniono najbardziej uszkodzone części jego konstrukcji. Zamiast dotychczasowej papy zastosowano pokrycie z blachy.

W 2026 roku prace objęły dwie ściany młyna. Skuto odspajający się tynk i odnowiono elewacje. Na ten zakres robót spółdzielnia otrzymała 151 tys. zł z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego, z programu „Łódzkie dla zabytków”.

Lista dalszych zadań obejmuje:

  • remont pozostałych dwóch ścian,
  • wymianę okien,
  • uporządkowanie oraz wyrównanie terenu przy obiekcie.

Kolejne etapy zależą od pozyskania finansowania. Remont jest więc prowadzony stopniowo, odpowiednio do dostępnych środków. Młyn znajduje się pod ochroną konserwatorską: 28 maja 2025 roku został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa łódzkiego, gdzie figuruje pod numerem A/441.

Muzeum z zachowanymi maszynami, ale bez wznowienia produkcji

Największym atutem planowanej placówki jest wyposażenie, które przetrwało we wnętrzu czterokondygnacyjnego, murowanego gmachu. Stan dawnych maszyn do przemiału oceniany jest jako dobry. Spółdzielnia zamierza poddać je czyszczeniu i renowacji.

Urządzenia mają być eksponatami — nie przewiduje się ich ponownego uruchomienia. Muzeum miałoby przyjmować mieszkańców, turystów oraz grupy szkolne, przybliżając im dawne metody wytwarzania mąki.

Pomysł ma także bezpośredni związek z obecną działalnością właściciela. GS nadal prowadzi piekarnię, a niegdyś wypiekano w niej również z mąki pochodzącej z tego młyna. Przyszła ekspozycja mogłaby więc opowiadać o lokalnym ogniwie produkcji żywności — od zmielonego ziarna do pieczywa.

Jak Warta napędzała miejscową gospodarkę

Przemysłowy charakter budynku jest nadal czytelny, choć sam młyn stanowił tylko część większego zespołu. Obok funkcjonował tartak, zachowały się też ślady turbinowni dawnej elektrowni wodnej. Ważną rolę odgrywał jaz spiętrzający rzekę. Przy jego budowie wykorzystano naturalną wysepkę znajdującą się w nurcie Warty.

Początki młynarstwa w tym miejscu sięgają pierwszej połowy XIX wieku. Zakład należał wówczas do rodziny Pytlewskich. Pierwszy drewniany młyn częściowo opierał się na palach osadzonych w korycie rzeki, a przepływająca woda napędzała mechanizm mielący zboże.

Około 1905 roku obiekt strawił pożar. Odbudowę przeprowadził Stanisław Pytlewski, który nową drewnianą siedzibę zakładu ulokował już w całości na prawym brzegu Warty. Obecny murowany budynek jest rezultatem następnej odbudowy — podjętej w 1940 roku po zniszczeniach wojennych.

W dziejach przedsiębiorstwa ważny był również rok 1921. Wtedy córka Stanisława Pytlewskiego poślubiła Jana Hartla, oficera armii austriackiej. Hartl włączył się w lokalną działalność gospodarczą i około 1922 roku postawił przy młynie tartak. Zakłady wraz z infrastrukturą wodną zapewniały pracę mieszkańcom i miały istotne znaczenie dla gospodarki Działoszyna.

Gdy uszkodzenie zakładu pozbawiło miasto światła

O tym, jak mocno codzienne życie mieszkańców zależało od nadwarciańskich urządzeń, świadczą wydarzenia z 1914 roku. Podczas walk w rejonie młyna i pobliskiej przeprawy uszkodzony został trójfazowy generator współpracujący z turbinami prądotwórczymi. Skutki odczuwano przez około miesiąc: część domów nie miała prądu, a główne ulice pozostawały bez oświetlenia.

Wycofujące się oddziały wysadziły most na Warcie. W okolicznych budynkach wybitych zostało łącznie 73 szyb. Uszkodzenia dotknęły elewacji młyna i sąsiednich zabudowań, a także urządzeń do przechowywania i przemieszczania ziarna. Ucierpiała również grobla, która piętrzyła wodę doprowadzaną do zakładów.

Dotacja dla młyna na tle pomocy w powiecie

Wsparcie działoszyńskiego zabytku wpisuje się w szersze finansowanie prac remontowych i konserwatorskich w powiecie pajęczańskim. W latach 2019–2025 przeznaczono na nie 3 mln 332 tys. 810 zł. Dotacje przyznane w 2026 roku wyniosły kolejne 706 tys. 800 zł. Łączna kwota to 4 mln 39 tys. 610 zł.

Wśród wspartych obiektów są kościół pw. św. Marii Magdaleny w Działoszynie, dwór w Makowiskach i kościół pw. św. Michała Archanioła w Dworszowicach Kościelnych. Na działoszyńską świątynię oraz dzwonnicę przyznano w latach 2019–2025 łącznie 458 tys. zł. Po uwzględnieniu 151 tys. zł na młyn pomoc dla obiektów w Działoszynie sięga 609 tys. zł.

Spółdzielnię wskazano przy tym jako pierwszego nieparafialnego beneficjenta z Działoszyna, który otrzymał wsparcie na ratowanie zabytku, w odniesieniu do zestawienia za lata 2019–2025.

Źródło: Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego